Historia miasta Poręba

Szczegóły

Kategoria: Portal artykuły statyczne

Utworzono: czwartek, 07, styczeń 2010 08:42

Województwo: śląskie Powiat: zawierciański Gmina: Poręba Burmistrz: Marek Śliwa Powierzchnia: 40,04 km2 Ludność (2008): 8747

Pierwsza wzmianka o Porębie pochodzi z 1373 r., choć przypuszcza się, że osadnictwo ma tu swoją wcześniejszą tradycję, nie zawsze popartą dostateczną liczbą pisanych źródeł historycznych. O dawnych zajęciach mieszkańców świadczy też nazwa Dziechciarze.  

W podobnym okresie powstała też prawdopodobnie osada Krzemienda, choć o niej pierwsza wzmianka pojawia się w Liber beneficiorum Długosza jako XV- wieczna  Kuźnica Krzemienda. Nieco później Niwki, od nazwy niwy, czyli orne pole, powstałe prawdopodobnie po wyrąbaniu drzew na węgiel drzewny do pobliskich kuźnic. Najmłodsze osadnictwo w Porębie jest na Kierszuli. Ludzie zaczęli się tu osiedlać ok. XVI wieku,  gdy zaczęto wydobywać i wypalać kamień wapienny, potrzebny jako dodatek m.in. do wielkiego pieca.

Od 1375 r. właścicielem osady Czarna Poręba był Morawczyk Krzywosąd lub Krzywonos (tłum. z łaciny) zwany Krzywakiem. Tradycja ludowa wspomina jeszcze imiona wcześniejszych dziedziców Poręby: Żelisława, Miłosza i Bożywoja, wiążąc z nimi legendę
o zniknięciu zamczyska w nurtach Czarnego Jeziora. Za czasów Długosza Poręba należała do rodu Pileckich herbu Topór i Leliwa. Warto tu wspomnieć, że żona możnowładcy Ottona Pileckiego była matką chrzestną Władysława Jagiełły. Ich córka Elżbieta po śmierci swoich mężów: księcia Olbrachta Opolskiego i Kasztelana nakielskiego Wincentego Gronowskiego, wyszła za mąż za króla Jagiełłę, mimo niechęci szlachty. Po Pileckich Poręba przeszła pod władanie kasztelana oświęcimskiego Wojciecha Padniewskiego (który w 1610 roku zbudował zamek w Pilicy), a później księcia Jana Zbarskiego. Następnymi właścicielami klucza mrzygłodzkiego, do którego należała też Poręba – nosząc nazwę Poręba Mrzygłodzka,
był wybitny senator Polski, kasztelan krakowski Stanisław Warszycki oraz wojewoda wileński, Ludwik Pociej i Jan Majzner. Stanisław Warszycki był panem na zamku w Dankowie, Pilicy i Ogrodzieńcu. W czasie potopu szwedzkiego wykazał dowody wielkiej odwagi rycerskiej. Dzielnie bronił Częstochowy, a oblężonym na Jasnej Górze dostarczył 12 dział i stado bydła. Jednym z ostatnich właścicieli Poręby był marszałek koronny, starosta sokolnicki hr. Łukasz Bniński. Za tegoż hr. Łukasza Bnińskiego, odbyła się w Mrzygłodzie uroczystość poświęcenia Orła Białego i manifestacja ku czci Napoleona. Od tego czasu mieszkańcy okolicznych wsi nazywali mrzygłodzan francuzami.

Największy rozkwit Poręby nastąpił pod koniec XV i na początku XVI wieku, kiedy to Poręba należała do fary w Ciągowicach i była jedną z pierwszych osad na prawie magdeburskim. Poręba od XV wieku, aż do 1795 roku pozostawała w granicach rzeczpospolitej, wchodząc przez długie lata w skład województwa krakowskiego i powiatu lelowskiego. 19 XII 1807 r. Siewierz, wraz ze swym powiatem m. in. Niwkami i Mrzygłodem, został włączony do departamentu kaliskiego, a 17 IV 1810 r. do departamentu krakowskiego. Poręba wraz z powiatem pileckim weszła do departamentu krakowskiego w 1807 roku. W 1796 roku administracja pruska przeprowadziła spis mieszkańców oraz domów. Poręba miała 126 domów a Niwki 20 domów.

W latach 1815 – 1914 Poręba należała do Królestwa Polskiego (zabór rosyjski). W styczniu 1816 roku wprowadzono nowy podział administracyjny w Królestwie Polskim. W miejsce departamentów utworzono województwa, które podzielono na obwody. W skład województwa krakowskiego wchodziły obwody: kielecki, miechowski, stopnicki i olkuski. Obwód olkuski obejmował powiaty: olkuski, pilecki i lelowski. Poręba w latach 1816 – 1837 należała do powiatu pileckiego, obwodu olkuskiego województwa krakowskiego. Od 21 lipca 1818 roku władze województwa krakowskiego zlokalizowano w Kielcach. Ukazem carskim z 7 marca 1837 roku przemianowano województwa na gubernie. W 1842 roku obwody zamieniono na powiaty, a powiaty na okręgi. Ukaz carski z 21 VIII 1844 roku wprowadził od 1 stycznia 1845 roku podział Królestwa na 5 guberni. Po połączeniu guberni sandomierskiej z kielecką, nowa gubernia otrzymała nazwę radomskiej z siedzibą w Radomiu. Gubernia radomska obejmowała 8 powiatów, w tym olkuski, do którego należała Poręba. Od 1 stycznia 1867 roku wprowadzono kolejny podział administracyjny, tworząc w Królestwie 10 guberni. Utworzono m.in. gubernię kielecką i piotrkowską, a także powołano powiat będziński. Zawiercie Duże zostało przyłączone do gminy Poręba i weszło do powiatu będzińskiego, a Zawiercie Małe zostało przyłączone do Kromołowa i wchodziło w skład powiatu olkuskiego. W końcu listopada 1914 roku wojska austrowęgierskie wkroczyły na nasze tereny, wyzwalając nas spod okupacji rosyjskiej. W sierpniu 1915 roku władze niemieckie i austrowęgierskie dokonały podziału królestwa Polskiego na dwie strefy okupacyjne: austriacką i niemiecką. Poręba wchodziła w skład okupacji austriackiej, która obejmowała południową część guberni piotrkowskiej, całą gubernię radomską, lubelską, kielecką oraz południowo – wschodnią część Zawiercia, a miastem powiatowym była Dąbrowa Górnicza. Warto podkreślić, że w Porębie w latach 1915 – 1916 mieściły się koszary, kasyno i kuchnia wojsk austrowęgierskich. Po odzyskaniu niepodległości ustawą z dnia 2 sierpnia 1919 roku utworzono na terenie Królestwa Polskiego 5 województw w tym: kieleckie, w którym było
16 powiatów, a Poręba ponownie należała do powiatu będzińskiego. 1 stycznia 1927 roku wyodrębniono z powiatu będzińskiego nowy powiat zawierciański. Powiat obejmował miasto Zawiercie i 15 gmin wiejskich: Koziegłowy, Koziegłówki, Kromołów, Mrzygłód, Myszków, Mierzęcice, Niegowa, Poraj, Poręba, Pińczyce, Rudnik Wielki, Rokitno Szlacheckie, Siewierz, Włodowice i Żarki. W nowym powiecie zawierciańskim gmina Poręba liczyła 5812 mieszkańców i 4654 ha powierzchni. Była podzielona na trzy części: Poręba Mrzygłodzka I – Nowa Wieś, Folwark Poręba, Kolonia Fabryczna Poręba, Leśniczówka Turkowa Góra, Domy Fabryczne; Poręba Mrzygłodzka II – wieś Poręba od mostu Czarna Przemsza, pustkowie Podcienie, Kolonia Poręba Koniec, Kolonia Poręba Zastawie, Kopalnia Zygmunt; Poręba Mrzygłodzka III – wieś Kierszula, Leśniczówka Wygoda, Nowe Zawiercie, Dziechciarze, Krzemienda, Krawce, Marciszów, Niwki.

Po agresji Niemiec we wrześniu 1939 roku spowodowano zmiany administracyjne na ziemiach polskich. Dekretem z 19 X 1939 roku,  sygnowanym przez Adolfa Hitlera, Poręba została przydzielona do rejencji opolskiej i przyłączona do III Rzeszy. 1 stycznia 1951 roku przyłączono do Zawiercia gromadę Nowe Zawiercie, które podlegało pod Porębę. 1 stycznia 1957 roku utworzono osiedle Poręba I, posiadające w swych granicach administracyjnych wsie: Kierszula, Dziechciarze, Krzemienda, Krawce, Nowa Wieś, Leśniczówka Turkowa Góra, Wygoda, Kolonie - Poręba  Zastawie, Górka, Koniec, Fryszerka, Kopalnia Zygmunt oraz pustkowie Huby.

Nazwę Poręba nadano 1 stycznia 1958 roku. Od 30 czerwca 1963 roku z gromady Żelisławice wyłączono wieś Niwki i włączono do osiedla Poręba. 1 stycznia 1973 roku Poręba otrzymała prawa miejskie. 22 maja 1975 roku włączono miasto Poręba w obszar miasta Zawiercie. 1 października 1982 roku wyłączono Porębę z miasta Zawiercie, której przywrócono prawa miejskie.

Nazwa osady Poręba - powstała od poręb, które powstały po wyrąbaniu drzew. Świadczy to, że mieszkańcy Poręby przez długie lata trudnili się wypalaniem smoły i węgla drzewnego. Ten ostatni produkt wykorzystany był w okolicznych kuźnicach. W drugiej połowie XV wieku Jan Długosz wspomina o trzech kuźnicach przy rzece Czarna Przemsza, posiadające po 3 koła wodne a znajdujących się na terenie parafii Ciągowice, które płacą kościołowi jedną grzywnę a wioski dziesięcinę. Były to Kuźnica Poręba, Kuźnica Krzemienda i Kuźnica Niwecka - Wargulowska. Warto jeszcze dodać, że większe kuźnice posiadały browary i gorzelnie, produkując na własne potrzeby i okolicy. W końcu XVI wieku istniał też w Porębie przy rzece Czarna Przemsza młyn i tartak, a także huta. W późniejszym czasie istniała też gorzelnia oraz są ślady produkcji szkła. Jedna z fabryczek mieściła się na polanie za Turkową Górą, a budynek drugiej był obok kościoła. Ten jednokondygnacyjny budynek, który po zaprzestaniu produkcji szkła przebudowano, dobudowano piętro i przekształcono na budynek mieszkalny, nazywany jest do dzisiaj „szklarnią”. Oprócz produkcji przemysłowej w XVIII i XIX wieku rozwinięto również rzemiosło m. in. kowalstwo, stolarstwo, kołodziejstwo, szewstwo, krawiectwo, a także tzw. przemysł domowy m. in. wyrób sań, drabin itp. Dużą rolę odegrała w życiu Poręby płynąca rzeka, dzięki której istniało tu już tak wcześnie osadnictwo oraz powstały pierwsze dymarki.

Po wygaszeniu około 1795 roku wielkiego pieca istniejącego od około 1783 roku, przy którym była też odlewnia o niedużej produkcji przygotowania do budowy nowego wielkiego pieca. W 1797 roku na terenie dóbr należących do hr. Łukasza Bnińskiego, starosty sokolnickiego, marszałka koronnego, dziedzica klucza mrzygłodzkiego zadmuchano wielki piec. Był to największy wówczas piec na ziemiach polskich. Zakład wielkopiecowy w Porębie wybudowano według najnowszych osiągnięć współczesnej techniki. Od rozpalenia pieca w czerwcu 1797 r. do grudnia 1797 r. wyprodukowano 6000 cetnarów surówki. Po oddaniu do użytku nowoczesnej wieży wyciągowej namiaru w 1798 r. (obecnie jeden z najstarszych zabytków techniki w województwie śląskim), produkcja wzrosła do około 15000 cetnarów. Piec ten wyposażony był w dwa miechy tłokowe drewniane, skrzynkowe z napędem wodnym. Silnikiem napędu było koło wodne o średnicy 12 stóp (3,78 m) z 32 korcówkami szerokie na 6,5 stopy (2,04 m). Pod piecem znajdowała się hala odlewnicza, w której wykonywano formy oraz odlewano gęsi. Rocznie produkowano do 600 ton surówki przeznaczonej przeważnie na odlewy. Profil szybu i spadków miał przekroje okrągłe, natomiast zaprawa (gar) była tradycyjnie o przekroju kwadratowym. Tego rodzaju profil o przekrojach okrągłych, jak też zastosowanie tłokowych miechów drewnianych, należało do rozwiązań konstrukcyjnych dotychczas nie stosowanych w zagłębiu.

O piecu tym wspomina też Stanisław Staszic w 1815 roku, który przebywał w Porębie opisując wielkie piece. Pisze m. in. że piec miał 12,5 m (40 stóp i 6 cali) wysokości i w tym okresie był najwyższym w Polsce. Dowiadujemy się też, że zaletą wybudowania w Porębie tak nowoczesnego na te czasy pieca to duże złoża bogatej rudy, w okolicy obszary leśne, w których było drewno do produkcji węgla drzewnego, w pobliskiej Kierszuli kopalnia węgla kamiennego – jeden z dodatków do wielkiego pieca, a także czynny piec do wypalania wapna oraz odkryte w pobliżu złoża węgla brunatnego. Właścicielka zakładu w Porębie hr. Rokossowska w 1829 roku uruchamia pierwszą w Porębie kopalnię węgla nazywając ją „Joanna”. Od 1837 roku zakład zajął się głównie odlewa­niem rur żelaznych do maszyn paro­wych, przeznaczonych dla górnictwa rządowego. Poręba była w tym czasie drugą co do wielkości odlewnią w Królestwie. W 1863 roku wybudowano emaliernię i rozpo­częto produkcję naczyń kuchennych i urządzeń sanitarnych. W latach 1869 do 1880 produkcja tego asortymentu wzrosła ze 121 do 645 ton i w ten sposób Porębska wytwórnia naczyń ema­liowanych zajęła pierwsze miejsce w Królestwie Polskim.

W latach 1897-1898 następuje reorganizacja przedsiębiorstwa i powstaje „Towarzystwo Akcyjne Górnicze, Odlewni Żelaza, Emalierni, Warsztatów Mechanicznych i Kopalń Węgla w Porębie pod Zawierciem”. Produkcja odlewni stoi czasie na poziomie ok. 3000 ton rocznie. W 1898 roku oddano do użytku halę o wymiarach 80 x 30 metrów, której umieszczono nowe działy produkcyjne. Fabryka przystępuje do budowy m.in. urządzeń do cukrowni,  młynów i cegielni. Powstaje nowa dziedzina produkcji maszyn rolniczych m.in. sieczkarń i kieratów. Szybki rozwój, coraz większa produkcja doprowadza do kupna nowoczesnej  dwucylindrowej maszyny parowej. W 1908 roku wyprodukowano pierwsze tokarki. W 1909 roku na Wystawie Przemysłowej w Częstochowie obrabiarki do obróbki drewna i tokarki do obróbki metali nagrodzono  złotym medalem. W 1919 roku zakład przechodzi w posiadanie Żydowskiego Towarzystwa a właścicielami są Windmani, Zukermani i Rosenblaci. W czerwcu 1920 roku Towarzystwo Gór­nicze Odlewów Żelaznych, Emaliowa­nych, Warsztatów Mechanicznych i Kopalń Węgla Poręba zostaje zakupio­ne przez Stowarzyszenie Mechaników Polskich z Ameryki. SMP z Ameryki wniosło nowoczesną technologię i nowe typy obrabiarek.

Produkowane w Porębie obrabiar­ki dorównywały pod względem roz­wiązań technicznych renomowanym firmom w świecie, czego dowodem były liczne wyróżnienia i medale na targach w Poznaniu i za granicą.

W 1993 roku tokarka sterowana numerycznie TCF/160 wyróżniona została nagrodą w pierwszej edycji konkursu na najlepsze polskie produk­ty "Teraz Polska". Obecnie głównymi odbiorcami obrabiarek ze znakiem fir­mowym "PORĘBA" to takie kraje jak: USA,  Niemcy, Wło­chy, Turcja i Francja. W sumie do 2010 roku obrabiarki Poręby eksploatowane były w ponad 80 krajach świata.

Zabytki

• - Wieża wyciągowa w Porębie z 1798 - jeden z najstarszych zabytków techniki w województwie śląskim
• - Dwie kapliczki z przełomu XVIII i XIX wieku znajdujące się w Porębie i na Górce
• - Pałacyk z przełomu XVIII i XIX wieku obecnie poczta
• - Pałacyk z XIX wieku obecnie urząd miasta
• - Kościół neogotycki z 1901-1908
• - Stary piec odlewniczy (wspomniana wyżej wieża wyciągowa to fragment pieca odlewniczego)
• - Dąb "Bartek" liczący ponad 700 lat, obwód 600 cm najstarszy pomnik przyrody w województwie śląskim
• - Dwie lipy liczące około 300 lat znajdujące się na Krzemiendzie przy trasie Zawiercie - Siewierz
• - Starodrzew 92 dębów przy ul. Przemysłowej
• - Hala starego zakładu z 1898 (spłonęła 02.06.2008 - pozostały jednak mury zewnętrzne)